“Πρώην”: Μια λέξη, μια συζήτηση

Μια διατύπωση στην επίσημη ιστοσελίδα της Ελληνικής Βασιλικής Οικογένειας με την ανακοίνωση της γέννησης του πρώτου τέκνου του Πρίγκιπα Φιλίππου Ντε Γκρες και της συζύγου του, Νίνα, ήταν αρκετή για να ανοίξει μια ευρύτερη συζήτηση: «Ελληνική Βασιλική Οικογένεια» από τη μία, «πρώην Βασιλική Οικογένεια της Ελλάδος» από την άλλη. Δύο φράσεις που, για ορισμένους, μοιάζουν αντιφατικές και αποτέλεσαν αφορμή για πλήθος σχολίων, ερμηνειών και τοποθετήσεων.

Κείμενο: Ανδρέας Μέγκος 

Η συζήτηση, ωστόσο, ανέδειξε και ένα ευρύτερο ζήτημα: πόσο εύκολα ένα ιστορικό και συνταγματικό γεγονός μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο προσωπικών πεποιθήσεων και πολιτικών προτιμήσεων.

Το ουσιαστικό ερώτημα, όμως, δεν είναι τι θα θέλαμε να σημαίνει μια συγκεκριμένη λέξη. Είναι τι σημαίνει πραγματικά και σε ποια ακριβώς πραγματικότητα αναφέρεται.

Και εδώ η χρήση του όρου «πρώην» απαιτεί ακρίβεια. Διότι άλλο είναι να χαρακτηρίζεται «πρώην» ένας θεσμός που καταργήθηκε, άλλο μια πολιτειακή ιδιότητα που έπαψε να υφίσταται και άλλο να αποδίδεται ο ίδιος χαρακτηρισμός σε μια οικογένεια ως ανθρώπινη, οικογενειακή και ιστορική οντότητα.

Από το 1974 και εξής, ένα γεγονός είναι αδιαμφισβήτητο: η βασιλεία καταργήθηκε ως μορφή του ελληνικού πολιτεύματος. Ο Βασιλεύς έπαψε να είναι αρχηγός του ελληνικού κράτους και τα μέλη της Βασιλικής Οικογένειας έπαψαν να διαθέτουν τις αντίστοιχες πολιτειακές ιδιότητες.

Αυτό είναι το συνταγματικό γεγονός.

Το τι σημαίνει, όμως, η εξέλιξη αυτή για την οικογενειακή και ιστορική ταυτότητα των συγκεκριμένων ανθρώπων είναι διαφορετικό ζήτημα. Και ακριβώς εδώ χρειάζεται να αφήσουμε στην άκρη τις πολιτικές εντυπώσεις και να επιστρέψουμε στην ακρίβεια των εννοιών.

Γιατί η κατάργηση ενός πολιτειακού θεσμού δεν συνεπάγεται την κατάργηση μιας οικογένειας. Η απώλεια ενός αξιώματος δεν διαγράφει μια γενεαλογία. Και η αλλαγή ενός πολιτεύματος δεν ξαναγράφει την Ιστορία.

Αυτό είναι το ζήτημα που επιχειρεί να εξετάσει το παρόν άρθρο: όχι από τη σκοπιά της μοναρχίας ή της Δημοκρατίας και όχι μέσα από προσωπικές πολιτικές προτιμήσεις, αλλά μέσα από τη διάκριση ανάμεσα στον θεσμό, την πολιτειακή ιδιότητα, την οικογένεια και την Ιστορία.

Διότι σε μια σοβαρή συζήτηση για το παρελθόν δεν αρκεί να έχουμε άποψη. Χρειάζεται πρώτα να γνωρίζουμε για ποιο ακριβώς γεγονός μιλάμε.

Η Μεταπολίτευση και η μεγάλη πολιτειακή τομή

Υπάρχουν ιστορικά ζητήματα που δεν απαιτούν πολιτική ερμηνεία, αλλά καθαρότητα στις έννοιες. Και ίσως κανένα άλλο δεν το αποδεικνύει τόσο χαρακτηριστικά όσο η συζήτηση γύρω από την Ελληνική Βασιλική Οικογένεια.

Η Μεταπολίτευση και το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974 αποτέλεσαν καθοριστική τομή στη σύγχρονη συνταγματική Ιστορία της Ελλάδας. Με την απόφαση του ελληνικού λαού καταργήθηκε η βασιλευόμενη δημοκρατία ως μορφή του πολιτεύματος και η χώρα οριστικοποίησε την πορεία της ως Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.

Ο Βασιλεύς έπαψε να αποτελεί αρχηγό του ελληνικού κράτους και τα μέλη της Βασιλικής Οικογένειας απώλεσαν τις αντίστοιχες πολιτειακές τους ιδιότητες.

Αυτό είναι ένα σαφές συνταγματικό και πολιτειακό γεγονός.

Από εκεί και πέρα, όμως, αρχίζει μια διαφορετική συζήτηση.

Το δημοψήφισμα του 1974 αποφάσισε για το πολίτευμα της χώρας. Δεν αποφάσισε για την ύπαρξη μιας οικογένειας, ούτε θα μπορούσε να διαγράψει συγγενικούς δεσμούς, γενεαλογικές γραμμές, καταγωγές και ιστορικές διαδρομές.

Η αλλαγή του πολιτειακού καθεστώτος μεταβάλλει τη θεσμική θέση των προσώπων. Δεν αναιρεί, όμως, την οικογενειακή τους ταυτότητα ούτε εξαφανίζει την ιστορική τους παρουσία.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσιαστική διάκριση.

Άλλο η κατάργηση της βασιλείας και άλλο η ύπαρξη της Ελληνικής Βασιλικής Οικογένειας ως οικογενειακής και ιστορικής οντότητας.

Η βασιλεία είναι πολιτειακός θεσμός.

Το Στέμμα αποτελεί στοιχείο ενός συγκεκριμένου πολιτειακού συστήματος.

Η ιδιότητα του Βασιλέως είναι πολιτειακή ιδιότητα.

Η οικογένεια, όμως, αποτελεί πραγματικότητα διαφορετικής φύσεως.

Αυτό δεν αποτελεί ζήτημα πολιτικής προτίμησης. Είναι ζήτημα ορθής χρήσης των εννοιών.

Τι σημαίνει πραγματικά το «πρώην»;

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η λέξη «πρώην», η οποία στη δημόσια συζήτηση συχνά αποκτά μια σημασία ευρύτερη από εκείνη που πραγματικά μπορεί να έχει.

Το «πρώην» προσδιορίζει μια ιδιότητα, έναν ρόλο ή μια κατάσταση που υπήρξε στο παρελθόν και δεν υφίσταται πλέον.

Ένας πρώην Βασιλεύς είναι πρόσωπο που κατείχε στο παρελθόν το αξίωμα του αρχηγού του κράτους. Μια πρώην Βασιλευόμενη Δημοκρατία είναι ένα πολίτευμα που υπήρξε στο παρελθόν και καταργήθηκε. Αντίστοιχα, όταν ένας βασιλικός οίκος χαρακτηρίζεται «πρώην», η αναφορά μπορεί να αφορά τον θεσμικό του ρόλο μέσα σε ένα πολιτειακό σύστημα που δεν υφίσταται πλέον.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι ο χαρακτηρισμός προσδιορίζει την απώλεια της θεσμικής ιδιότητας και όχι την ανθρώπινη ή οικογενειακή ύπαρξη.

Αυτή η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία. Διαφορετικά, μια λέξη που περιγράφει την παύση ενός πολιτειακού ρόλου μετατρέπεται αυθαίρετα σε εργαλείο άρνησης μιας ιστορικής πραγματικότητας.

Κανένας πολιτειακός μετασχηματισμός δεν μπορεί να αλλάξει το γεγονός ότι συγκεκριμένοι άνθρωποι ανήκουν σε συγκεκριμένες οικογένειες, ότι οι γενεές τους συνεχίζονται και ότι η οικογενειακή τους ιστορία αποτελεί μέρος του παρελθόντος της χώρας.

Επομένως, όταν γίνεται λόγος για την «πρώην Βασιλική Οικογένεια της Ελλάδος», το «πρώην» αφορά τη σχέση της με τον πολιτειακό θεσμό που έπαψε να υφίσταται και όχι την κυριολεκτική παύση ύπαρξης της οικογένειας ως οικογενειακής οντότητας και ως Έλληνες.

Είναι η Ελληνική Βασιλική Οικογένεια. Δεν υφίσταται ο όρος «πρώην» ελληνική βασιλική οικογένεια.

Δεν υπάρχει, άλλωστε, «πρώην οικογένεια» με την έννοια μιας οικογένειας που έπαψε να υπάρχει επειδή έχασε έναν δημόσιο ή θεσμικό ρόλο, ούτε «πρώην ελληνική», κατά την άποψη κάποιων που υιοθετούν ακραίες προσωπικές πολιτικές και ιδεολογικές θέσεις. Υπάρχει μια οικογένεια, ελληνική, που δεν κατέχει πλέον τον θεσμικό ρόλο που κατείχε στο παρελθόν.

Η διάκριση αυτή δεν είναι λεκτική λεπτομέρεια. Είναι ουσιώδης για να μην συγχέεται η κατάργηση ενός θεσμού με την εξαφάνιση μιας ιστορικής και οικογενειακής πραγματικότητας.

Η Ιστορία δεν εξαρτάται από το πολίτευμα

Η Ελληνική Βασιλική Οικογένεια αποτελεί μέρος της νεότερης ελληνικής Ιστορίας. Συνδέθηκε με σημαντικές περιόδους του ελληνικού κράτους, με πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις, με πολέμους, κρίσεις, μεταβολές του πολιτεύματος και γεγονότα που σημάδεψαν την πορεία της χώρας.

Η αξιολόγηση αυτής της περιόδου είναι απολύτως θεμιτή.

Κάποιος μπορεί να θεωρεί τον θεσμό της βασιλείας χρήσιμο ή επιζήμιο. Μπορεί να υποστηρίζει το αβασίλευτο καθεστώς, να τάσσεται υπέρ της βασιλείας ή να μην τοποθετείται ιδεολογικά σε κανένα από τα δύο. Όλα αυτά ανήκουν στη σφαίρα της πολιτικής και προσωπικής τοποθέτησης. Δεν μπορούν, όμως, να μετατρέπονται σε ιστορικά γεγονότα.

Η κατάργηση της βασιλείας είναι ιστορικό γεγονός. Η εγκαθίδρυση και η λειτουργία της σύγχρονης Ελληνικής Δημοκρατίας είναι επίσης ιστορικό και συνταγματικό γεγονός. Το ένα δεν αναιρεί το άλλο.

Ακριβώς όπως η σημερινή Δημοκρατία δεν χρειάζεται να αρνηθεί την ύπαρξη της περιόδου της βασιλευόμενης δημοκρατίας προκειμένου να θεμελιώσει τη δική της νομιμοποίηση, έτσι και η ιστορική αναφορά στην Ελληνική Βασιλική Οικογένεια δεν συνιστά αυτομάτως αμφισβήτηση του σημερινού πολιτεύματος.

Η αναγνώριση ενός ιστορικού γεγονότος δεν ισοδυναμεί με πολιτική υποστήριξή του.

Οι λέξεις έχουν σημασία

Η σύγχυση δημιουργείται όταν διαφορετικές πραγματικότητες αντιμετωπίζονται σαν να είναι μία και η ίδια.

Η βασιλεία καταργήθηκε.

Η πολιτειακή ιδιότητα του Βασιλέως έπαψε να υφίσταται.

Τα πρόσωπα που κατείχαν τις συγκεκριμένες πολιτειακές ιδιότητες δεν κατέχουν σήμερα αντίστοιχα αξιώματα.

Όλα αυτά είναι απολύτως σαφή.

Δεν προκύπτει, όμως, από τα παραπάνω ότι εξαφανίστηκε η οικογενειακή σχέση και η ιστορική ταυτότητα των προσώπων που συνδέθηκαν με τον ελληνικό θρόνο.

Η Ιστορία δεν λειτουργεί με όρους διαγραφής. Οι θεσμοί γεννιούνται, μεταβάλλονται και καταργούνται. Τα πολιτεύματα αντικαθίστανται. Οι πολιτειακές ιδιότητες παύουν να υφίστανται. Τα ιστορικά πρόσωπα, οι οικογένειες, οι γενεές και τα γεγονότα, όμως, παραμένουν αντικείμενα ιστορικής μνήμης και έρευνας.

Και αυτό δεν αποτελεί υπεράσπιση της βασιλείας. Αποτελεί υπεράσπιση της ιστορικής ακρίβειας.

Μια ώριμη Δημοκρατία δεν φοβάται την Ιστορία

Ίσως αυτή να είναι τελικά η απλούστερη, αλλά και η πιο ουσιαστική διάκριση.

Μια ώριμη Δημοκρατία δεν έχει ανάγκη να εξαφανίσει από τη συλλογική μνήμη ό,τι προηγήθηκε της ίδιας. Αντιθέτως, η δημοκρατική ιστορική συνείδηση προϋποθέτει την ικανότητα να αντιμετωπίζει το παρελθόν χωρίς φόβο, χωρίς εξωραϊσμό αλλά και χωρίς διαγραφή.

Να αναγνωρίζει τους θεσμούς που υπήρξαν. Να εξετάζει τις πράξεις των προσώπων που τους υπηρέτησαν. Να καταγράφει τις συγκρούσεις, τις αντιφάσεις, τις ευθύνες και τις συνέπειες. Και, τελικά, να αφήνει την ιστορική έρευνα να αξιολογεί τα γεγονότα με τα δικά της εργαλεία.

Γιατί άλλο είναι η πολιτική κρίση για έναν θεσμό και άλλο η ιστορική καταγραφή της ύπαρξής του.

Άλλο η κατάργηση ενός πολιτεύματος και άλλο η διαγραφή των ανθρώπων που συνδέθηκαν με αυτό.

Άλλο η απώλεια ενός αξιώματος και άλλο η ανυπαρξία μιας οικογενειακής ταυτότητας.

Και, τελικά, άλλο είναι η Ιστορία και άλλο η άποψη μας γι’ αυτήν.

Ένα πολίτευμα μπορεί να καταργηθεί.

Ένας θεσμός μπορεί να πάψει να υφίσταται.

Μια πολιτειακή ιδιότητα μπορεί να χαθεί.

Η Ιστορία, όμως, δεν διαγράφεται — και μια οικογένεια δεν παύει να υπάρχει επειδή έπαψε να κατέχει έναν θεσμικό ρόλο.

---